Informed consent, ofwel geïnformeerde toestemming, is een fundamenteel vereiste bij elk psychodiagnostisch onderzoek. Voordat tests worden afgenomen of gesprekken plaatsvinden, moet de cliënt volledig zijn voorgelicht over het doel, de werkwijze en de mogelijke gevolgen van het onderzoek. Pas na deze voorlichting kan de cliënt een weloverwogen beslissing nemen over deelname.
Wat moet de cliënt vooraf weten?
De NIP-beroepscode en de Wgbo schrijven voor welke informatie de cliënt minimaal moet ontvangen. Het gaat om het doel van het onderzoek en de vraagstelling, de werkwijze en de instrumenten die worden ingezet, wie het rapport ontvangt en de rechten van de cliënt: inzage, correctie, blokkeringsrecht en het recht om de deelname op elk moment te beëindigen.
De informatie moet in begrijpelijke taal worden aangeboden. Vakjargon wordt vermeden of toegelicht. Bij cliënten met een taalachterstand of beperkte geletterdheid past de psycholoog de communicatie aan, bijvoorbeeld door mondelinge toelichting of het gebruik van eenvoudige taal.
Waarom is geïnformeerde toestemming zo belangrijk?
De toestemmingsprocedure beschermt de autonomie van de cliënt. Psychodiagnostisch onderzoek kan ingrijpende gevolgen hebben: een diagnose kan leiden tot een gewijzigd behandelplan, een ander oordeel over arbeidsgeschiktheid of beslissingen over zorg en begeleiding. De cliënt heeft het recht om te weten wat er gaat gebeuren en wat de mogelijke consequenties zijn, voordat het onderzoek begint.
De AST-NIP 2024 benadrukt dat de toestemmingsprocedure geen formaliteit is. Het is een dialoog tussen psycholoog en cliënt, waarin ruimte is voor vragen en verduidelijking. Een getekend formulier zonder inhoudelijke toelichting voldoet niet aan de norm.
Toestemming bij minderjarigen en wilsonbekwamen
Bij kinderen jonger dan 12 jaar geven de ouders of wettelijk vertegenwoordigers toestemming. Kinderen van 12 tot 16 jaar worden actief betrokken: hun mening weegt mee in de beslissing, naast de toestemming van de ouders. Vanaf 16 jaar beslist de jongere zelf. Bij volwassenen die wilsonbekwaam zijn, treedt een wettelijk vertegenwoordiger op, zoals een curator of mentor.
Relatie met de AVG en de beroepscode
De privacywetgeving vereist een aparte verwerkingsgrondslag voor gezondheidsgegevens. Bij psychodiagnostisch onderzoek is expliciete toestemming de meest gebruikelijke grondslag. De beroepscode stelt aanvullende eisen: de psycholoog moet de cliënt ook informeren over het recht op een second opinion en over de klachtenprocedure.
Geïnformeerde toestemming bij PSYVICE
PSYVICE hanteert een zorgvuldige toestemmingsprocedure bij elk onderzoek. De cliënt ontvangt vooraf schriftelijke informatie en wordt mondeling voorgelicht over de gang van zaken, de rechten en het doel van het onderzoek. Pas na ondertekening van het toestemmingsformulier start de testafname. Alle onderzoeken worden uitgevoerd in samenwerking met en ondertekend door een BIG-geregistreerde professional, met inzet van COTAN-gevalideerde instrumenten. Neem contact op voor meer informatie.
Toepassingen
Informed consent is verplicht voorafgaand aan elk psychodiagnostisch onderzoek. Specifieke momenten zijn:
- Bij aanmelding voor psychologisch onderzoek
- Voor de start van testafname en gesprekken
- Bij het betrekken van derden, zoals een heteroanamnese
- Voorafgaand aan het delen van de rapportage met verwijzers of opdrachtgevers
- Bij wijzigingen in de vraagstelling of het onderzoeksplan tijdens het traject
Geschikt voor
Alle cliënten die deelnemen aan psychodiagnostisch onderzoek: volwassenen, en bij kinderen de ouders of wettelijk vertegenwoordigers. Relevant voor verwijzers en opdrachtgevers die willen begrijpen welke informatieplichten gelden. Informatief voor psychologen als toetsingskader.
Niet geschikt bij
De toestemmingsprocedure is niet van toepassing wanneer onderzoek plaatsvindt in het kader van een wettelijke verplichting waarbij geen toestemming is vereist, zoals bepaalde strafrechtelijke procedures. Bij wilsonbekwaamheid gelden aangepaste procedures met een wettelijk vertegenwoordiger.
Praktijkvoorbeeld
Voorafgaand aan een onderzoek naar mogelijke ADHD ontvangt een 32-jarige cliënt schriftelijke informatie over het doel van het onderzoek, welke tests worden afgenomen, wie het rapport ontvangt en welke rechten hij heeft. De cliënt tekent het toestemmingsformulier en geeft daarmee aan dat hij de informatie heeft begrepen en akkoord gaat met het onderzoek. Hij weet dat hij op elk moment kan stoppen en dat hij het rapport mag inzien voordat het wordt verzonden.
Veelgestelde vragen
Vragen? Hier vind je de antwoorden!
De psycholoog informeert de cliënt over het doel van het onderzoek, de werkwijze en de in te zetten instrumenten, wie de rapportage ontvangt, welke rechten de cliënt heeft (inzage, correctie, blokkeringsrecht) en dat deelname vrijwillig is. Dit alles moet begrijpelijk worden uitgelegd.
De NIP-beroepscode en de Wgbo schrijven voor dat toestemming aantoonbaar moet zijn. In de praktijk wordt dit vrijwel altijd schriftelijk vastgelegd via een toestemmingsformulier. Dit beschermt zowel de cliënt als de psycholoog bij eventuele vragen achteraf.
Ja. De cliënt kan op elk moment de toestemming intrekken en het onderzoek stopzetten. Reeds verzamelde gegevens worden dan niet verder verwerkt, tenzij een wettelijke bewaarplicht van toepassing is. De psycholoog legt de intrekking vast in het dossier.
Bij kinderen jonger dan 16 jaar geven de ouders of wettelijk vertegenwoordigers toestemming. Kinderen van 12 tot 16 jaar worden betrokken bij het toestemmingsproces: hun mening telt mee. Vanaf 16 jaar beslist de jongere zelf.
PSYVICE informeert elke cliënt vooraf schriftelijk en mondeling over het onderzoek, de rechten en de gang van zaken. De cliënt tekent een toestemmingsformulier voordat het onderzoek start. Elk onderzoek wordt uitgevoerd in samenwerking met en ondertekend door een BIG-geregistreerde professional.
Bronnen & referenties
Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). (2015). Beroepscode voor psychologen. psynip.nl/beroepscode.
NIP. (2024). Algemene Standaard Testgebruik (AST-NIP 2024). psynip.nl.
Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo). wetten.overheid.nl.
